Het is allemaal een groot complot

Waarom antisemitisme en complottheorieën hand in hand gaan

Alle vormen van discriminatie zijn even verwerpelijk. Toch krijgt antisemitisme, van alle vormen van racisme, op dit moment de meeste aandacht in de media. Is deze bijzondere aandacht voor Jodenhaat terecht? Wie de geschiedenis er bij pakt, ziet al snel hoe ingebakken antisemitisme is in de Westerse cultuur. Opvattingen over Joden zijn ook nu nog doordrenkt met stereotypen die uit complottheorieën voortkomen. Waar komen dit soort ideeën vandaan en zijn ze gevaarlijk?

Het is allemaal een groot complot

In de nacht van dinsdag 24 september reageerde een luisteraar van de radioshow Gaan! op de stelling of kinderen tegenwoordig te veel verplichtingen hebben. Het betoog van de beller zat bomvol opvattingen over complotten die tegen ‘de mensen’ zouden zijn gesmeed. Uiteindelijk opperde de beller dat de wereld geleid zou worden door ‘geldgierig Jodengespuis’ en dat het beter was als ‘die lui uitgeroeid zouden worden’. De beller sloot af met de opmerking dat hij heus geen ‘enge racist’ zou zijn.

Hè? Hoe kan iemand nou denken dat het verdelgen van Joden niets met racisme te maken heeft? Is dit een geïsoleerd geval of zit hier meer achter? Wie naar de geschiedenis van complottheorieën kijkt, merkt al snel dat dit niet een bijzonder geval is.

Een eeuwenoud complot

Antisemitisme en complottheorieën gaan al twintig eeuwen hand in hand. Het is allesbehalve nieuw dat Joden worden beticht van misdaden waar ze geen verantwoordelijkheid voor dragen. Een goed historisch voorbeeld is de ongemakkelijke relatie die Joden altijd al hebben gehad met christenen. Dit komt doordat de dood van Jezus de Joden werd aangerekend. Dat heeft altijd voor spanning gezorgd tussen de twee religueze stromingen. Dit mondde in de middeleeuwen uit in geruchten over Joden die het bloed van christelijke kinderen gebruikten voor duistere rituelen en de verspreiding van de pest.

Een moderner voorbeeld van een samenzweringsmythe is de Protocollen van de wijzen van Zion. Dit negentiende-eeuwse document is een vervalst verslag van een geheime Joodse raad. Ze zouden bezig zijn met de voorbereiding voor een toekomstige wereldoverheersing. Ondanks dat het een verzonnen geschrift is blijft de protocollen een bestseller in het Westen én de Arabische wereld. Een andere variant van een dergelijke theorie is de Duitse dolkstootlegende. Hierin worden de Joden verantwoordelijk gehouden voor Duitslands nederlaag in de Eerste Wereldoorlog. Deze propaganda werd gretig door nazi’s gebruikt als rechtvaardiging voor het uitvoeren van de Holocaust.

Paranoïde wereldbeeld

Onderzoeken over heel de wereld tonen aan dat een groot deel van de bevolking toegeeft in een complottheorie te geloven. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld laten peilingen keer op keer zien dat rond de 30 tot 40 procent van de bevolking gelooft dat 9/11 een cover-up was of dat de overheid in ieder geval betrokken was bij de aanval op de Twin Towers. 

Hoe werkt een complottheorie eigenlijk? Thomas Jaecker, een Duitse journalist, stelt in zijn boek Antisemitische complottheorieën na 11 september (2005) dat de term ‘theorie’ nogal misplaatst is. Volgens hem is ‘mythe’ of ‘legende’ toepasselijker. Deze zogenaamde ‘theorieën’ proberen patronen bloot te leggen van een veronderstelde machtige groep van samenzweerders. Aanhangers zien zichzelf als de voorhoede die dapper weerstand biedt tegen een sinistere organisatie.

Volgens Jaecker is er een duidelijke connectie met de oorsprong van het hedendaagse Duitse antisemitisme en dit soort theorieën. Hij laat zien dat complotdenkers claimen dat Joden sinds het einde van Tweede Wereldoorlog bezig zijn met een wraaklustige campagne om de Duitse overheid af te persen door gigantische reparatiebedragen te eisen. De volgende stap rondom deze mythevorming is dat aanhangers van deze theorie claimen dat Joden bezig zijn de Holocaust een relevant thema in de media te houden. Zo zouden ze het schuldbewuste Westen in hun machtige greep houden.

De complotten die gepaard gaan met antisemitisme verplaatsen zich steeds meer van de marge van de samenleving naar het centrum van het politieke leven. Het is zoals Brits psycholoog Jovan Byford stelt 'een reflex van de moderne tijd om de steeds complexere wereld te kunnen verklaren.' Het is daarmee ook een hele paranoïde manier van denken. Toch benadrukt Byford dat hun argumentaties niet zomaar uit de lucht worden gegrepen, maar afkomstig zijn uit een lange ‘traditie’. Deze denktrend heeft een vast repertoire aan ideeën, argumenten, ‘feiten’ en manieren waarmee samenzweringen worden ‘onthuld’.

Joden blijven altijd verdacht

Een antisemitische cartoon getiteld 'Rothschild'.
Een antisemitische cartoon getiteld 'Rothschild'.

Antisemitisme is altijd al een belangrijk onderdeel geweest van complottheorieën. Joden behoren tot de enige ethnische of religieuze groep die consistent beschuldigd is van te rijk, te machtig en te invloedrijk te zijn. Voor complotdenkers is dit reden genoeg om te denken dat Joden bezig zijn met de ondermijning van democratische overheden, internationale organisaties, financiële instituties en de media. De naam van de Joodse bankiersfamilie Rothschild duikt van tijd tot tijd op om de Joodse invloed en overheersing in de politiek en economie te verklaren. In het boek Rule by Secrecy van complotdenker Jim Marrs wordt dit motief ook aangehaald. Marrs claimt dat de bankiersfamilie achter het ontstaan zit van zowel de Council of Foreign Relations als Skull and Bones en talloze sinistere organisaties.

De continue herhaling van joodse namen als Rothschild binnen theorieën van samenzweringen en geheime organisaties, wekt de suggestie dat Joodse individuen en families de bron zijn van een langdurige sinistere invloed op de wereldorde. Dit zorgt ervoor dat de grenzen worden opgerekt van wat acceptabele mening is met betrekking tot de Joodse gemeenschap. In die zin is het te verklaren waarom de raaskallende beller bij Gaan! zichzelf geen racist vond toen hij opriep om al het ‘jodengespuis te verdelgen’. Voor hem was een Joodse samenzwering een werkelijkheid die bestreden moest worden.

De 'Lobby'

Propagandaposter over de 'Zionistische Lobby'
Propagandaposter over de 'Zionistische Lobby'

Deze extreme opvattingen verplaatsen zich geleidelijk steeds meer naar het politieke centrum. De Britse partij Labour publiceerde in maart een intern rapport van 129 voorbeelden van incidenten, waar duidelijk anti-joodse sentimenten werden geuit. Politici binnen de partij wezen de kritiek van de hand door te stellen dat Joden gewoon ‘te rijk en te kapitalistisch zouden zijn’ om te stemmen op Labour.

Deze ‘nieuwe’ vorm van antisemitisme onderscheid zich doordat het met name gefocust is op kritiek tegen de joodse-staat en haar nationalistische ideologie, het zionisme. Het is op het eerste gezicht niet een racistische vorm van kritiek. Toch steekt antisemitisme de kop op binnen deze gedachtestroom als de kritiek op Israël gepaard gaat met klassieke joodse stereotypen. Deze zouden de suggestie wekken van het bestaan van een Israëlische ‘Lobby’, die overduidelijk gebaseerd op het idee van een kwaadaardig Joods complot. Dit blijkt een gedachte te zijn die niet zo makkelijk te bannen is, zelfs niet bij mensen met een hoog aanzien. Zo geeft gerenommeerd Brits historicus Tony Judt openlijk toe dat de claim van het bestaan van een oppermachtige joodse lobby zeker verdacht veel lijkt op de Protocollen van de Wijzen van Zion. Toch is het volgens hem ‘unfortunately, just how it is.’

Hoe komt het dat antisemitistische complottheorieën zich naar het centrum verplaatsen en in toenemende mate salonfähig worden? Byford stelt dat het antwoord ligt in een veelvoorkomend patroon. Geruchten over samenzwering leven altijd op als er ingrijpende gebeurtenissen plaatsvinden die mensen niet direct kunnen plaatsen. Denk bijvoorbeeld aan terroristische aanslagen, revoluties en oorlogen. Zelfs rond de dood van jonge beroemdheden zoals Elvis en Princes Diana zijn de theorieën talrijk. Ook speelt het zogenaamde ‘post-truth’ tijdperk waar we in leven een belangrijke rol. De afbraak van betrouwbare berichtgeving en kennis speelt de complottheorieën volledig in de kaart.

De oorzaak van alle problemen

De aanslag die deze week gepleegd is op de synagoge in Hälle, door een 27-jarige extreemrechtse terrorist, liet weer pijnlijk zien waarom Joden systematisch doelwit zijn van haat. Naar eigen zeggen zouden ze volgens de dader ‘de oorzaak van alle problemen’ zijn. Complottheorieën zijn daarom verre van onschuldige gedachtespinsels. Vooral gezien de aanwezige rol die denkbeelden over Joden in deze denktraditie hebben gespeeld. De mensen die worden aangetrokken door ideeën van samenzwering reageren hun haat, frustratie en onmacht af op de Joden die al eeuwenlang als schuldige worden aangewezen.

De groei van antisemitisme in de samenleving gaat hand in hand met ideeën over samenzwering, die worden gevoed door misinformatie en toenemende polarisatie. Jodenhaat is niet alleen maar het symptoom. Om ervoor te zorgen dat de geschiedenis zich niet steeds herhaalt moeten beiden actief bestreden worden.