De kinderopvangtoeslagaffaire: het recht van de sterkste?

‘Hoe meer informatie en stukken vrijkomen, hoe meer ik mij erger aan deze kwestie. Allereerst de stuitende arrogantie van de macht. […] Het schijnt dat één van de juristen op de afdeling zelfs in zijn pen als motto heeft gegraveerd: ‘Bij twijfel, altijd afwijzen’.’ Volgens advocaat en CU-politicus Don Ceder raakt de kinderopvangtoeslagaffaire aan een dieperliggend probleem.

De kinderopvangtoeslagaffaire: het recht van de sterkste?

De overheid als hoogst bevoegde gezag heeft een aantal belangrijke taken. Eén daarvan is een schild zijn voor de zwakkeren. Burgers beschermen tegen rechtsongelijkheid, willekeur en machtsmisbruik. En daarmee ook tegen de overheid zelf. Hoewel sommigen in de veronderstelling zijn dat regels vooral onderdrukken en vrijheden inperken, zie ik dat anders: regels zijn er, mits met integere bedoelingen opgesteld, juist om de zwakkeren te beschermen. Want op plaatsen waar geen regels zijn of deze zonder gevolgen worden overschreden, geldt alleen het recht van de sterkste.

Schild voor de zwakkeren

De onthullingen over de werkwijze van de Belastingdienst bij het stopzetten van dossiers rondom kinderopvangtoeslagen, raken aan de kern van het vertrouwen in de overheid als schild voor de zwakkeren. Naarmate er steeds meer details bekend worden over het handelen van de afdeling, ontstaat er een beeld van een overheid die zich primair liet leiden door het recht van de sterkste.

Jarenlang zijn zonder onderbouwing toeslagen van ouders en gastbureaus door het Combiteam Aanpak Facilitators (CAF) onderzocht op zoek naar fraude. Dit leidde tot het massaal stopzetten van toeslagen. Zowel afdelingsmedewerkers als de ambtelijke top hadden door dat de ouders er wel recht op hadden. Deze informatie werd echter niet met hen gedeeld. Sterker nog, tot voor kort ging de Belastingdienst gewoon door met het invorderen van gelden waarvan ze wisten dat de ouders die terecht hadden ontvangen. De Belastingdienst nam voor lief dat onschuldige ouders en kinderen vermangeld werden in een volkomen doorgeslagen klopjacht en schroomde daarbij niet om een loopje te nemen met de waarheid.

Behandeling van de klokkenluider

En hoe meer informatie en stukken vrijkomen, hoe meer ik mij erger aan deze kwestie. Allereerst de stuitende arrogantie van de macht. Willens en wetens zijn rechtsbeginselen waar de overheid zich aan hoort te houden opzijgeschoven. Tijdens een zitting ontkende de landsadvocaat stellig dat er zaken zijn achtergehouden die gedupeerden zouden kunnen vrijpleiten, terwijl later uit opgevraagde stukken blijkt dat dit wel degelijk het geval was. Ook op de afdeling zelf heerste een ongezonde cultuur. Het schijnt dat één van de juristen op de afdeling zelfs in zijn pen als motto had gegraveerd: ‘Bij twijfel, altijd afwijzen’.

En als die ene moedige ambtenaar niet was opgestaan zou deze affaire waarschijnlijk nooit aan het licht zijn gekomen. Deze zorgde ervoor dat sommige ontlastende stukken alsnog bij de ouders terechtkwamen. En in plaats van deze ambtenaar te bedanken voor het kalibreren van het moreel kompas van de afdeling, besloot de leiding, onder verantwoordelijkheid van staatssecretaris Snel, de klokkenluider op non-actief te stellen (!). Dit besluit werd pas teruggedraaid nadat de Tweede Kamer de staatssecretaris alsnog dwong tot eerherstel van de klokkenluider. Maar inmiddels werd ook hier pijnlijk duidelijk welk beginsel leidend lijkt te zijn op deze afdeling: het recht van de sterkste.

Etnisch profileren

Tot overmaat van ramp bleek, uit de vrijgegeven stukken, bleek ook nog eens dat de Belastingdienst zich waarschijnlijk schuldig maakte aan etnisch profileren. Van de gastouders die werden onderzocht, bleken bijna iedereen een migratieachtergrond te hebben. Ook zijn er toeslagen stopgezet waarbij in vrijwel alle gevallen het ging om ouders met een tweede nationaliteit. 

License to disturb

En tot slot de wijze waarop de affaire wordt afgewikkeld. De Belastingdienst verdraait, verhult en vertraagt opgevraagde stukken richting politici, journalisten en gedupeerden. Mondjesmaat ontvangen Kamerleden Pieter Omtzigt en Renske Leijten en journalisten Pieter Klein en Jan Kleinnijenhuis waar ze om vragen. De Staatssecretaris is al een aantal keer teruggekomen op eerder gedane uitspraken, toen uit nieuwe stukken bleek dat de eerder verstrekte informatie niet klopte of onvolledig was.

Vorige week werd ook nog eens bekend dat het motto 'license to disturb' uit de weekverslagen van het CAF-team doelbewust en met veel knip- en plakwerk was weggelakt bij een Wob-verzoek zonder dat duidelijk was dát dit was gelakt. Het zijn niet zomaar fouten; het lijkt op het bewust ondermijnen van een transparante en snelle afwikkeling van deze kwestie. En ook hier lijkt het erop dat het recht van de sterksten leidend is.

Vorige week kwam het rapport ‘Omzien in verwondering’ uit, opgesteld door de Adviescommissie uitvoering toeslagen, onder leiding van oud-minister Piet Heijn Donner. Daaruit blijkt een vernietigend oordeel over de kinderopvangtoeslag affaire: ‘De nadruk op fraudebestrijding heeft in het CAF 11- dossier volgens de commissie institutionele vooringenomenheid veroorzaakt en men heeft recht op ruimhartige compensatie.’

Dieperliggend probleem

Het is uiteraard fantastisch dat de gedupeerden eindelijk erkenning krijgen en gecompenseerd worden voor de jarenlange nachtmerrie waar ze in zaten. Toch lijkt deze kwestie om veel meer te gaan dan alleen het compenseren van ontstane leed: het gaat om een overheid die faalt om burgers te beschermen tegen onrecht, willekeur en machtsmisbruik. Een overheid die faalt om te voorkomen dat het recht van de sterkste geldt. En een overheid die faalt om betrouwbaar te zijn.

Ik hoop dat zij die in de positie zijn om er iets aan te doen het grondig eens met mij zijn. Deze kwestie legt een dieperliggend probleem bloot en roept op tot nader onderzoek en structurele verandering. Zodat de overheid ook echt een schild voor de zwakkeren kan zijn. En een onverwoestbaar schild tegen de overheid zelf.