De tongen los! (Onze waarheid over voetbal en racisme)

"Als liefhebber volg ik het voetbal. Ik zie dat wereldje als de maatschappij in het klein. Ook daar gebeurt altijd van alles. En soms vallen de topics in beide werelden samen. In de maatschappij laait de jaarlijkse Zwarte Piet-discussie op en, wat een toeval, ook in de stadions zien en horen we racisme. En antiracisme. Dat laatste veel meer. Gelukkig. En terecht. Georginio Wijnaldum en Frenkie de Jong maken een mooi statement na de 1-0 tegen Estland en in het weekend erna wordt in de eerste minuut van elke wedstrijd niet gevoetbald. Mooi. Punt gemaakt. Maar toen knalde Marco van Basten er in een impuls zijn ‘Sieg heil!’ uit, na een interview tussen Hans Kraaij jr. en de Duitse trainer van Heracles. Marco van Basten – zijn bijnaam is ‘San (de heilige!) Marco’ – die zich als racist gedraagt. Het wereldje reageert en begint op volle toeren te draaien. Van ‘Op staande voet ontslaan!’ tot ‘Ach, storm in een glas water’ tot ‘Ik heb medelijden met Van Basten die wereldwijd de lul is’ (aldus voetbalorakel Johan Derksen). Ik denk: tijd voor wat waarheid.

De tongen los! (Onze waarheid over voetbal en racisme)

Wij geloven in de waarheid

“Jij hebt jouw waarheid, ik de mijne.” Een dogma waarin een Nederlandse meerderheid nog graag gelooft. Een Westers of nationaal dogma. Met een beetje voorstellingsvermogen zie je ook iedereen instemmend naar elkaar knikken als het wordt gezegd. Mooi. Waar. Verdraagzaam. Inclusief ook. Ik stem er zelf ook graag mee in. Jij, ik, elk individu kijkt anders naar de waarheid (zelfs als die waarheid Jezus heet). Ons karakter, onze aangeleerde manier van kijken, onze opvoeding, onze omgeving en de tijd waarin we leven, bepalen onze blik op de waarheid. En als je de waarheid ook nog eens als een fonkelende diamant ziet, hebben we elkaars verschillende blikrichtingen nog nodig ook! Maar een fenomeen als racistische spreekkoren of een impulsieve nazistische opmerking van Van Basten zet de nodige druk op ons dogma. We kunnen dat dogma dan niet meer inzetten. Alleen mensen die niet deugen – en pratend als Bregman doen de meeste mensen dat gelukkig wel – zullen tegen Van Basten of die relsupporters zeggen dat ze toch gewoon hun eigen waarheid mogen hebben, naast onze eigen individuele waarheid.

Waarheid is blijkbaar ook boven-persoonlijk, boven-individueel. Waarheid is ook een collectief, gemeenschappelijk begrip. We vinden zaken, verreweg de meeste zaken, niet alleen in ons uppie maar ook met ons allen waar. (Deze dubbelheid zie ik ook in het christelijk geloof. Christenen geloven in Jezus-het-individu én zij geloven in de kosmische Christus die de hele gemeenschap draagt (Kolossenzen 1:15).) Maak collectieve waarheid los van individuele waarheid, en je komt onherroepelijk in de problemen. We merken het in de verwerpelijke praktijk van spreekkoren en individueel racistische opmerkingen. Dit betekent dat ons nationale waarheidsdogma te eenzijdig is. Het houdt een deel van de waarheid achter. Het goedbedoelde dogma wordt er zelfs onbarmhartig hard van.
 

Het uur of de seconde van onze waarheid wordt altijd gesproken

Ik denk dat de meeste mensen meer moeite hebben met de langdurige kwetsing van de voetbalsupporters dan met de korte, impulsieve uitspraak van Marco van Basten. Het scheelt nogal of we een uur lang onze gore waarheden spuien, of dat het in een opwelling met een foute, slechte grap gebeurt. Van Basten maakte daarnaast ook meteen tot tweemaal toe excuses, FC Den Bosch en de supporters hadden meer tijd en een dosis onhandigheid nodig.

Toch raken we hiermee niet de kern. Niet met een eerlijkere visie op de waarheid, als individueel en collectief ervaringsbegrip. Ook niet met een oordeel over de lengte van onze waarheid en de duur van gemaakte excuses. De kern lijkt me te zijn dat we onze waarheid allemaal en altijd uitspreken. De  link met onze waarheid komt vroeg of laat, maar altijd onze mond uit. Ook onze eigen lelijke waarheden. Als voetbalsupporters. Als ex-voetballers en voetbalanalisten. Maar ook als mannen. Als vrouwen. Tegen elkaar, ineens, zomaar. Of als ouders, als we zomaar opeens uitvallen tegen ons kind. Als politieagenten. Als journalisten. Als bouwvakkers. Als onderwijzers. Als boeren. Als leidinggevenden. Als politici. Als burgers. Als buren. Als mensen.

Onze waarheden, positief of negatief, mooi of lelijk, worden door onze tong aangestuurd. En we weten dat die behoorlijk los kan zitten.

‘De mens heeft alle mogelijke soorten dieren weten te temmen, wilde dieren, vogels, kruipende dieren en zeedieren. Maar er is geen mens die de tong kan temmen, dat onberekenbare kwaad, vol dodelijk venijn.’

En dan hoort Jakobus, de broer van Jezus van Nazaret, zichzelf praten, en zegt hij het genuanceerder:

Met onze tong zegenen we onze Heer en Vader, en we vervloeken er mensen mee die God heeft geschapen als zijn evenbeeld. Uit dezelfde mond klinkt zegen en vervloeking.’

Racisme, het wegzetten of zelfs het vervloeken van de ander – het komt niet alleen in het voetbalwereldje voor. Maar dat wisten we natuurlijk al. Het voetbalwereldje is een maatschappij in het klein. De kerk net zo.

En kijk eens hoe een gezonde kerk en een gezonde maatschappij elkaar dan overlappen. Jakobus schrijft over het ongetemde gebruik van onze tong:

‘Dat kan toch niet goed zijn, broers en zussen?’

En we maken statements. We maken excuses. We maken het goed.

Wat de waarheid is? Racisme past niet bij gezonde mensen.
Wat de oorzaak is? Onze tong. (Met ons hart als bron, aldus Jakobus in zijn no-nonsense-brief.)

Ik spreek niet de wens uit dat we die oorzaak meer leren beteugelen, zolang het (voetbal)wereldje door draait. Paarden doe je een bit in, mensen niet. Of je moet op hockey zitten. Beteugeling leidt tot betutteling, beschuldiging, geschreeuw en oordeel over de ander. Ik denk wel dat we onszelf kunnen leren beheren. En ik denk dat de kerk, gezien haar teksten en traditie, ons hierin behoorlijk zou kunnen helpen. Met bewustwording. En gezonderwording.

En daarmee basta.

Of Van Basta, ook goed."