Zo voorkom je overdreven polarisatie

Van extreme discussies naar positieve oplossingen

Het lijkt tegenwoordig vaak of er in discussies maar twee opties zijn. Je bent ergens helemaal vóór of helemaal tégen. Opiniemakers worden pas geretweet als ze er met een gestrekt been ingaan. Is er eigenlijk nog plaats voor nuance in dit gepolariseerde landschap? En zou je hiermee de vaak harde discussie kunnen verzachten?

Zo voorkom je overdreven polarisatie

Veel Nederlanders maken zich zorgen om de polarisatie in ons land. Dat blijkt uit het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het SCP.  Veel mensen voelen zich onder druk gezet om in maatschappelijke discussies een kant te kiezen.

‘Voor nuancering en bemiddeling lijkt er almaar minder plaats’ stelt Anne de Paepe, rector van de Universiteit Gent. ‘Wie geen uitgesproken mening heeft, lijkt geen mening te hebben. Je bent voor of je bent tegen. Het liefst in hooguit 140 karakters.’ Polarisatie ondermijnt het positief meebouwen aan een betere maatschappij, volgens Paepe.

Het stille midden

Hoe komt het toch dat we zo snel in ongenuanceerd wij-zij denken vervallen? Volgens filosoof Bart Brandsma is het een kwestie van identiteit. Het gaat eigenlijk niet om meningen, maar om groepen die tegenover elkaar staan. De brandstof voor polarisatie is volgens Brandsma: "Wat de ene identiteit tegen de andere zegt."

Tussen de groepen die een discussie polariseren, bevindt zich volgens Brandsma een veel grotere groep: het stille midden. 'Dit midden, dat bestaat uit verschillende soorten mensen, heeft in de discussie een grote handicap: zij houden zich stil.' Volgens Brandsma zouden niet de tegenpolen in een discussie, maar juist de mensen in het midden een luidere stem moeten krijgen.

De twee gezichten van polarisatie

Maar polarisatie is niet altijd iets negatiefs, stelt sociaal psycholoog Ron van Wonderen in gesprek met NieuwLicht. 'Polarisatie heeft twee gezichten. Het brengt aan de ene kant maatschappelijke verandering teweeg. Kijk naar vrouwenkiesrecht en sociale bewegingen van bijvoorbeeld migranten.' Van Wonderen stelt dat veel belangrijke maatschappelijke veranderingen niet hadden plaatsgevonden wanneer activisten de heersende opvattingen niet hadden uitgedaagd.

Maar wanneer wordt polarisatie dan ongewenst? Van Wonderen: 'Als het ervoor zorgt dat groepen elkaar niet meer spreken en er geen debat meer mogelijk is. Dan is er namelijk ook geen verandering meer mogelijk.'

'De rol van de media hierin is om een stem te geven aan zaken die niet zichtbaar zijn of groepen die niet gehoord worden in de samenleving. Bepaalde groepen ervaren problemen of worden achtergesteld. Soms is daar niet direct aandacht voor. Als je kijkt naar ongewenste polarisatie hebben media ook een invloedrijke rol. Ik denk zelf dat momenteel mediamakers misschien te veel meegaan in de polarisatie en de situatie verergeren.’

Een gevoel van verlies

Van Wonderen stelt dat de media vooral stevige meningen neerzetten. Dit versterkt juist het gevoel dat je als burger moet kiezen tussen twee kampen. 'Het idee ontstaat dan dat het innemen van een gepolariseerd standpunt het nieuwe normaal is. De burger denkt dan: ‘Ik moet wat kiezen’. Mijn suggestie is: ga uit van het stille midden.'

Toch kan dit in de praktijk lastig zijn. Veel maatschappelijke debatten draaien erom dat groepen het gevoel hebben dat hen iets wordt afgenomen. Een genuanceerde reactie ligt dan niet voor de hand. Kijk bijvoorbeeld naar de zwartepietendiscussie. 'In de wetenschap noemen we dat ‘cultureel verlies’,' zegt Van Wonderen.

Volgen hem getuigt de stellingname tegen Zwarte Piet juist van betrokkenheid met de Nederlandse cultuur. "Waar oudere generaties van migranten zich afzijdig hielden bij deze feesten, wil de nieuwe generatie dit juist bekritiseren. Je kan dit zien als afzetten tegen, of juist als de verbinding zoeken met de Nederlandse samenleving." De media zouden niet het afzetten, maar de verbinding moeten benadrukken, vindt Van Wonderen.

Ook moet het verliesgevoel serieus worden genomen, stelt hij. Bij veel veranderingen is het begrijpelijk dat groepen het gevoel hebben dat hen iets wordt afgenomen. 'Geef dus ruimte voor beide kanten van het verhaal. Zo moet je naar maatschappelijke vraagstukken kijken wat mij betreft,' aldus Van Wonderen.

Je inleven

Wat ook helpt, volgens Van Wonderen, is minder praten over groepen en meer over individuen. We hebben het vaak te makkelijk over ‘de Marokkaan’ of ‘de Nederlander’.

Van Wonderen: 'Als je wat negatiefs leest, over de islam bijvoorbeeld, dan straalt dat af op de gehele groep. Wat beter werkt is individuele personen uitlichten. Zo leer de dat er ook grote verschillen binnen groepen zijn en niet alleen tussen groepen.'
Daar is empathie voor nodig volgens Van Wonderen: 'Wie in de huid kruipt van een vluchteling uit Aleppo, leert dat hij misschien toch niet zoveel verschilt van hem- of haarzelf. Dit is een manier om een positief verhaal te vertellen dat toch interessant genoeg is om te worden gelezen.’

Moeite doen

De wereld is niet zwart-wit. Tussen de groepen met een extreme mening bevindt zich vaak een grote middengroep. Het zou goed zijn deelnemers aan maatschappelijke debatten en ook mediamakers zich daarvan wat meer bewust zouden zijn. Je hoeft je niet aan te sluiten bij een extreem standpunt in een discussie. Andere geluiden zijn ook legitiem, misschien wel legitiemer. De meerstemmigheid die zo ontstaat is misschien complexer, maar de kans op onderling begrip en positieve oplossingen wordt hiermee ook groter.