Steeds meer leegstaande kerken: denk jij mee over een oplossing?

Steeds meer kerken in Nederland worden in de komende jaren geconfronteerd met sluiting of sloop. Minister Ingrid van Engelshoven (D66) trekt daarom 13,5 miljoen euro uit voor het behoud van kerkgebouwen. “Een kerk is de herkenbaarheid van je buurt, je dorp, je stad. Het is ook de plek waar iedereen welkom is. Ik vind dat we moeten proberen ze zoveel mogelijk open te houden als ze een andere functie krijgen.” aldus Van Engelshoven tegenover NRC. Maar hoe groot is het probleem van leegstaande kerkgebouwen daadwerkelijk? En is het een probleem van kerkgangers alleen of ook voor de hele samenleving?

Steeds meer leegstaande kerken: denk jij mee over een oplossing?

Uit een onderzoek door Trouw blijkt dat één op de vijf kerken niet meer voor kerkdiensten wordt gebruikt. De belangrijkste oorzaken voor de toename van leegstaande kerken zijn ontkerkelijking en vergrijzing. Deskundigen verwachten dan ook dat er in de komende jaren nog honderden kerkgebouwen leeg komen te staan. Van de 6900 kerken heeft 1400 inmiddels een nieuwe herbestemming gekregen. Deze herbestemmingen hebben veelal een culturele of maatschappelijke functie. Zo zijn ze in gebruik als woning of ze worden gebruikt als bedrijfsruimte. 

Het belang

Naast het feit dat kerken door veel mensen vaak als mooi worden beschouwd en het kenmerkend is voor het Nederlandse landschap, hebben kerken nog een andere belangrijke functie: de verbinding van de gemeenschap. Deze maatschappelijke functie verdwijnt wanneer een kerkgebouw leeg komt te staan. Bij herbestemming van kerken wordt daarom vaak gekeken naar hoe de maatschappelijke functie voor de gemeenschap toch behouden worden.

Een ander belang van het behoud van kerken is de weerspiegeling van de geschiedenis. Sietske Poepjes, gedeputeerde van Friesland, vindt dat we meer respect moeten hebben voor oude kerken. “Mensen hebben hier veel voor opgeofferd, daar moet je een vorm van respect voor hebben. Het is niet zo makkelijk om je eigen infrastructuur voor een kerk op te zetten. Daar hebben mensen voor krom gelegen, zeker in die tijd. Het was niet makkelijk om een groot geldbedrag op te hoesten voor een kerk. En toch gebeurde het. Dat is bijzonder.”

Herbestemmen van kerken

In de afgelopen jaren zijn er heel wat kerken herbestemd. Zo is de Clemenskerk in Hilversum omgetoverd tot een trampolinepark en zo functioneert de Westerkerk in Utrecht nu als hotel en restaurant. Het herbestemmen van kerken is niet zo gemakkelijk als het bij deze voorbeelden lijkt. Er komen allerlei belangrijke regels en wetten bij kijken. Wanneer een kerk als rijksmonument geregistreerd staat, vindt er al een ander proces plaats dan wanneer dit niet het geval is. De ruim 1200 kerken die voor 1800 zijn gebouwd, zijn namelijk vrijwel allemaal rijksmonumenten. 

Ook speelt geld een belangrijke rol. Veel oude kerken hebben te maken met verval door de jaren heen en zullen eerst gerestaureerd moeten worden, voordat het een nieuwe bestemming kan krijgen. Een investeerder hiervoor vinden is vaak lastig, waardoor de kerk steeds verder vervallen raakt en het herbestemmen alleen maar moeilijker wordt.

Friesland

In Friesland is de leegstand van kerken het meest zichtbaar. Van de circa 770 kerken die de provincie telt, hebben er inmiddels ruim 240 een nieuwe functie gekregen. Daarnaast wordt er voor een aantal andere leegstaande kerkgebouwen nog een geschikte herbestemming gezocht. Dat er in Friesland zoveel kerken staan, komt vooral doordat het een zeer protestantse provincie is met veel kleine dorpjes, die allemaal minstens één eigen kerk hebben. Ook de hoeveelheid kerkscheuringen in het protestantisme heeft geleid tot een grote hoeveelheid kerkgebouwen. Gemiddeld genomen staat er per elke 1000 inwoners één kerk in Friesland. Hierdoor heeft de provincie de hoogste kerkendichtheid van Europa. In combinatie met de krimp op het platteland zorgt dit ervoor dat het aantal leegstaande kerken het hardst stijgt in de Friese dorpjes en steden. 

Tekst gaat door onder infographic

Expeditie Lollum

In een speciale uitzending van NieuwLicht willen we aandacht besteden aan dit onderwerp, maar dat is niet het enige wat we gaan doen. Ook zullen wij op zoek gaan naar een nieuwe herbestemming voor een kerkgebouw, dat eigenlijk al opgegeven lijkt. Dit gaan wij doen voor de leegstaande Greidhoeke Kathedraal in het Friese dorpje Lollum. Een flinke opgave, maar met behulp van een team vol experts gaan wij ons hard maken voor het vinden van een geschikte oplossing. 

Op 9 januari organiseren wij een grote brainstormsessie waar we met onze experts bij elkaar komen om in één dag een plan te formuleren waarmee de kerk geholpen kan worden. Dit team zal bestaan uit o.a. een ondernemer, theoloog, makelaar, erfgoed professional en een socioloog. Ook jouw hulp kunnen we goed gebruiken! In onze speciale Facebookgroep kunnen jullie meepraten en -denken over het probleem en de herbestemming van de Friese kathedraal.