Hoe beter het gaat in de samenleving, hoe bozer we zijn

Interview met filosoof en jurist Marc Schuilenburg

Het aantal gevallen van fysiek en verbaal geweld tegen de politie nam in 2018 met 11 procent toe ten opzichte van 2017. Op de huisartsenpost gaat het er niet kalmer aan toe: fysiek geweld tegen een arts of assistent kwam voor op een derde van de posten. Discussies op sociale media ontaarden in explosies. Er lijkt zich een tendens in de samenleving af te spelen. Waarom is ons lontje zo kort geworden?

Hoe beter het gaat in de samenleving, hoe bozer we zijn

Volgens Marc Schuilenburg, filosoof en jurist, worden we gedreven door een voortdurend gevoel van een tekort. Schuilenburg publiceerde in 2019 het boek ‘Hysterie: Een cultuurdiagnose’ en is werkzaam aan de Vrije Universiteit Amsterdam. “Het is nooit genoeg. Daar komt het op neer. Je connecties op LinkedIn, je loon, de grootte van je huis. Dat idee is op een bepaalde manier de ideologie van onze tijd. Als je het gevoel van tekort hebt ingevuld door een nieuwe iPhone te kopen, voel je na een jaar weer dezelfde leegte als er een nieuw model komt.” 

Dit gevoel van tekort wordt misbruikt waardoor het boosheid verder aanwakkert, legt Schuilenburg uit. “We leven nu in een tijd waarin hysterie een businessmodel is geworden, in de politiek, in de economie en op sociale media.”

Succesparadox

Marc Schuilenburg

Als we naar de cijfers kijken, hebben mensen helemaal geen reden om boos te zijn. U noemt dat de succesparadox. Wat bedoelt u daarmee?
“Hoe welvarender, gezonder en veiliger het wordt, des te meer opgewonden we ons gedragen, door het laatste stukje tekort dat er nog is. Op deze onderwerpen behoren we tot de top 10 landen wereldwijd. En tegelijkertijd zie je dat het gevoel van mensen zich niks aantrekt van dat soort cijfers. Hoewel we langer, gezonder en veiliger leven dan onze voorouders, ervaren veel mensen namelijk dat er iets ontbreekt.”

“Sinds de Verlichting zijn we onszelf gaan beschouwen als rationele wezens. Dat hele idee wordt weerspiegeld in lijstjes en rapporten. Maar het miskent dat we emotionele wezens zijn. En dat emoties er altijd als eerste uitkomen. Daarna rationaliseren we pas. Mensen klikken niet op een tweet waarin staat ‘leest u dit rapport eens’.”

Hoe zit het met dat laatste stukje tekort? Waarom blijven we daar zo boos over?
“Dat tekort is eigen aan het menselijk bestaan. Psychoanalytici zeggen dat onze identiteit erdoor wordt bepaald. In positieve zin helpt het ons vooruit: doordat je iets mist, kom je in actie. We zijn er welvarender door geworden. Maar het gevoel van tekort zet ons ook klem en maakt ons ongelukkig. De ervaring van gemis zorgt voor angst, frustratie, boosheid – en zelfs hysterie. Er hoeft namelijk maar dít te gebeuren en we reageren overdreven opgewonden.”

Waar wordt dat gevoel door gevoed?
“Je ziet het in de politiek, in de economie en op sociale media. Op drie niveaus anticiperen ze op dat gevoel van tekort. Je hoort politici nooit zeggen dat we in een veilig land leven. Dat is raar. Ze benadrukken hoe ónveilig het is. Ze beloven de volmaakte samenleving waarin onveiligheid is uitgebannen, terwijl we weten dat dat niet kan. Of in de economie. Neem Black Friday, iedereen weet dat die koopjes geen echte koopjes zijn, maar mensen vertrappen elkaar bij de ingang.”

Boosheid als businessmodel

Dus het komt niet alléén maar door sociale media dat we licht ontvlambaar zijn geworden?
“Nee, want dat gevoel van tekort is eigen aan de mens. Maar dat gevoel wordt op een bepaalde manier misbruikt. Sociale media hebben van die boosheid en hysterie een businessmodel gemaakt. Hoe meer volgers je hebt, hoe gelukkiger jij je voelt. Het algoritme zorgt ervoor dat de meest boze filmpjes bovenaan in je tijdlijn komen. Haal de hysterie uit Twitter, en Twitter is morgen failliet.”

Is boosheid verkeerd? 
“Nee, het hangt ervan af. Je hebt constructieve en destructieve boosheid. Op destructieve wijze ga je met je hakken in het zand. Mensen belagen anderen, zowel woordelijk als fysiek. Die vorm is negatief omdat die mensen pijn doet. 

Maar je hebt ook een constructieve vorm van boosheid, waarmee je zaken in positieve zin verandert. Die inspireert hervormingen, zet zaken in beweging. Constructieve boosheid dient de maatschappij en niet het belang van het individu.”

Is de huidige boosheid in de samenleving destructief?
“Ja, die is individueel en destructief. Maar je kunt hem omkeren en constructief maken. Daar zie je best voorbeelden van. De klimaatprotesten van jongeren, de gele hesjes in Frankrijk. Allemaal collectieve vormen van boosheid die de maatschappij op een positieve manier proberen te veranderen.”

Terug naar meer geborgenheid

Hoe kunnen we als mensen omgaan met dat voortdurende tekort?
“Mick Jagger zong ooit ‘I can’t get no satisfaction’. We gaan nooit volledige satisfaction beleven. We moeten onderkennen dat we de emoties die daarmee samengaan niet kwijtraken.

En ten tweede kunnen we kritischer kijken naar onze cultuur die dat gevoel van tekort misbruikt. Misschien hebben we politici nodig die zeggen dat we in een heel veilig land leven. Mensen zijn best ontvankelijk voor een duidelijk verhaal. Als je zegt dat we in een veilig land leven, betekent dat bovendien niet dat je niets aan criminaliteitsbestrijding doet.”

U heeft het in uw boek ook over terugkeren naar meer geborgenheid, hoe doen we dat? 
“Daar is geen silver bullet voor. Het gevoel van geborgenheid is rap aan het verdwijnen. Niet meer de nationale staat maar de wereldhandel staat centraal. Mensen stellen zich steeds vaker vragen als ‘waar ben ik thuis, wat is mijn geschiedenis, mijn cultuur?’. Ontmoetingsplekken in de wijken worden wegbezuinigd, zoals bibliotheken, buurthuizen en jongerenplekken. Dat gaat samen met frustratie. Daarom stemmen mensen op Trump of op Wilders, omdat die beloven grenzen om het land te zetten. Plekken voor samenkomst in de wijk kunnen geborgenheid terugbrengen.

Maar ik ben geen beleidsmaker. Ik geloof ook niet zo in ‘doe dit, dan komt het goed’. Daarvoor is samenleven veel te ingewikkeld.”