Samenleven in de stad van de toekomst

Afgelopen maand bezocht Tijs van den Brink voor NieuwLicht de plaatsen Giethoorn, Kinderdijk en Amsterdam. Tijs sprak met inwoners over de vele toeristen die steden en dorpen in Nederland dreigen te overspoelen. Naarstig wordt er gezocht naar oplossingen om tegemoet te komen aan belangen van inwoners. Maar bieden de voorgestelde beleidsmaatregelen ook perspectief voor de grote stroom toeristen die ons land in de nabije toekomst zullen bezoeken?

Samenleven in de stad van de toekomst

In Giethoorn wordt de niet-aflatende komst van toeristen uit verre oorden door sommige bewoners als last ervaren. Uiteraard is niemand gebaat bij een angstige chinees die in een slootje machteloos achter het roer van een fluisterboot, met een selfiestick in de hand, rakelings langs een houten paal van een Gieters bruggetje scheert. Of anderszins toeristen die over tuinhekjes klauteren om gezellig te lunchen aan andermans tuinmeubilair terwijl de kinderen zich haasten naar de trampoline. 

Amsterdam Beach

In de binnenstad van Amsterdam zijn bewoners evenmin optimistisch. De gemeente probeert nu door middel van naamswijzigingen toeristen weg te lokken uit het overvolle stadscentrum. Zo kun je nu naar Amsterdam Beach, voorheen beter bekend als Zandvoort aan Zee of Amsterdam Castle, ook wel bekend als het Muiderslot. Op korte termijn zijn deze beleidsmaatregelen effectief en verspreiden toeristen zich naar het buitengebied, maar bij een voortdurende groei van toeristen naar Nederland zal dit beleid niet toekomstbestendig zijn. Als we niets doen worden onze steden overrompeld door hordes toeristen die per cruiseschip, trein, auto of vliegtuig naar Nederland komen. We zullen een balans moeten vinden tussen inwoners en toeristen die samen in één stad naast elkaar leven. Maar hoe gaan we dat doen? En wat bekent dat eigenlijk… ‘samenleven’?

Samenleven

De Duitse socioloog Ferdinand Tönnies schreef in de 19e eeuw een artikel over twee definities van samen leven. Hij maakte een onderscheid tussen enerzijds de gemeinschaft en anderzijds de gesellschaft. Eerstgenoemde definitie verwijst naar het woord gemeenschap als in: de buurt waar je samen woont, waar je je buurman of buurvrouw spreekt en waar je graag een praatje maakt met hen die je op straat passeert. Een gemeenschap van mensen die aan elkaar hechten, die graag persoonlijke relaties onderhouden en waar een sterk gevoel van nabuurschap heerst. Deze definitie staat lijnrecht tegenover gesellschaft, wat je vrij zou kunnen vertalen als samenleving. Een samenleving waar je niet naar elkaar hoeft om te kijken en waar de ander enkel nodig is om in je eigen behoeften te kunnen voorzien. Het onderscheid tussen gemeinschaft en gesellschaft kunnen we toepassen in de discussie over de komst van het massatoerisme naar Nederland. 

De rolkoffer maakt meer kapot dan je denkt

Inwoners van een stad of dorp voelen zich veiliger in een hechte buurt waar iedereen naar elkaar omkijkt. Toeristen kunnen een gevoel van gemeenschapszin ondermijnen. De opstand van Amsterdammers tegen de voortdurende stroom van toeristen die met rolkoffer in de hand verwonderd naar grachtengevels staren, op zoek naar hun Airbnb adres, is dan ook begrijpelijk. Zij bezoeken Amsterdam voor een korte periode om te genieten van de vele bezienswaardigheden die de stad te bieden heeft. Dit is in geen enkel opzicht problematisch. Het kan beschouwd worden als compliment voor de leefbaarheid van Amsterdam. De keerzijde ontstaat echter wanneer het aantal toeristen in een stad drastisch dreigt toe te nemen. Om met de definities van Tönnies te spreken, zullen de sociale verbanden in een stad vervolgens gaan onthechten en ontstaat er in plaats van een gemeinschaft, een gesellschaft. We worden individueler en spreken elkaar minder, omdat de verwachting bestaat dat de ander toch zal vertrekken. Met andere woorden, de sociabiliteit, de dagelijkse omgang met mensen die geen onmiddellijke familie van je zijn, zal verminderen met alle gevolgen van dien. 

Een sprong voorwaarts

Steden zullen wereldwijd drastisch gaan veranderen. Op dit moment woont de helft van de wereldbevolking in stedelijk gebied. De verwachting is dat er steeds meer mensen naar de stad trekken. In 2050 zal naar alle waarschijnlijkheid 75% van de bevolking op aarde in steden wonen. Dit betekent dat er gemiddeld genomen per week 1 miljoen mensen naar de stad verhuizen. Voor socioloog Tönnies zou dit een doemscenario zijn, want in zulke grote metropolen kan een gevoel van gemeenschapszin en nabuurschap toch nimmer ontstaan? Maar niets blijkt minder waar. 

Neem een voorbeeld aan Tokyo

Neem de grootste stad ter wereld: Tokyo. In deze metropool wonen op een oppervlakte niet groter dan de provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel tezamen maar liefst 37 miljoen mensen. En toch wordt de hoofdstad van Japan geroemd om haar leefbare karakter. Een grote factor van succes kan hiervoor worden toegeschreven aan machizukuri, wat letterlijk ‘stadsplanning’ betekent. Het verwijst naar een proces waarbij leden van een buurt samenkomen om collectief actie te ondernemen voor gemeenschappelijke problemen. Het stadsbestuur van Tokyo brengt bewoners samen met stedenbouwkundigen om de inrichting van de buurt te bespreken. De samenwerking tussen wijkbewoners en planologen blijkt succesvol te zijn. Elke buurt in de stad behoudt hierdoor haar persoonlijke identiteit met bijvoorbeeld een herkenbaar park, metrostation, filmhuis, casino, een grote verscheidenheid aan winkels, restaurants of cafés. Je kan in Tokyo gemiddeld 1000 verschillende soorten buurten onderscheiden. Hoewel het van bovenaf een immense stad lijkt waar je als individu gegarandeerd zult verdwalen, zie je dichterbij hoe al die verschillende buurten tegen elkaar aan zijn geplakt. 

Toeristen in de stad van de toekomst

In de stad van de toekomst hoef je je niet meer van een buitenwijk naar hét stadscentrum te verplaatsen, maar verspreiden mensen zich over meerdere gedecentraliseerde stadskernen. Zowel inwoners als toeristen kunnen zich gemakkelijk verplaatsen tussen deze epicentra. Dus mocht de verstedelijking in de Randstad blijven doorzetten dan komen Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Leiden en Utrecht uiteindelijk naast elkaar te liggen. Toeristen kunnen dan vertoeven in het wijkje Utrecht, het wijkje Den Haag of het wijkje Leiden. En hopelijk hoeven we tegen die tijd ook geen toeristen meer weg te lokken uit de binnenstad van Amsterdam met namen als Amsterdam Beach of Amsterdam Castle. Ik ga toch liever gewoon een dagje naar Zandvoort aan Zee.