Corona: het begin van het einde van hyperindividualisme?

Column

David Heek, alias de Theaterdominee, laat zijn licht schijnen op onze individualistische samenleving en de invloed van het coronavirus daarop. "Tussen de woorden van Rutte door zie ik zowel het ongemak als het failliet van onze individualistische tijdgeest."

Corona: het begin van het einde van hyperindividualisme?

‘Tussen het individu en de samenleving hangt altijd spanning. Als de zaken te strikt geregeld zijn, is de drang om in opstand te komen groot.’ 

In zijn bestseller De tweede berg beschrijft David Brooks hoe wij vanaf de Tweede Wereldoorlog – de generatie babyboomers - om allerlei redenen zijn geïndividualiseerd. Het vooroorlogse ‘we zitten allemaal in hetzelfde schuitje’ met alle vanzelfsprekende, morele, groepsverbindende en tegelijk ook onderdrukkende codes werd vervangen door het motto waarin zo goed als iedereen zich vandaag wel herkent: ‘Ik ben vrij om mezelf te zijn’. 

We gaan en staan voor die vrijheid. We uiten ons eigen vrije meningsuiting. We plaatsen onze eigen Facebook-, Twitter- en Instagramupdates. Als zzp’ers bouwen we ons eigen bedrijf op. We hebben allemaal onze eigen waarheid ‘en jij uiteraard de jouwe’. 

En toen kwam de coronacrisis

En opeens zitten we allemaal weer in datzelfde ouderwetse schuitje. Zeker voor de nieuwste generaties, waar ook ik bij hoor, voelt dat totaal onbekend. Weg persoonlijke vrijheid. Weg ‘doen wat ik zelf wil’. Thuisblijven. Afwachten. En nog erger: gehoorzamen aan overheidsbeleid. 

En we horen hoe premier Rutte (onbewust?) worstelt om ons, hyperindividualisten als we zijn, aan te spreken. Hij en zijn kabinet willen dat we ons allemaal aanpassen aan het groepsbelang. De meerderheid doet dit, maar hij is geschrokken van het aantal mensen dat dit weekend gewoon op het strand, parkeerplaatsen en in parken samenschoolt en de sociale distantie aan zijn laars lapt. Hij spreekt hen toe. En wat blijkt. Rutte kan dat maar op één manier doen: hyperindividualistisch.

Hyperindividualisme

Rutte zegt tijdens de persconferentie op 23 maart:

‘Je leeft niet alleen voor jezelf, we leven hier met 17 miljoen mensen in een land… doe het dan voor de mensen met een zwakke gezondheid die wel degelijk risico lopen als ze door jou worden aangestoken.’ 

Of wij zo lief voor onze oudere medemens willen zijn. Vanuit onze eigen vrije keuze. ‘Doe het dan voor de mensen.’ 
Ergens voelt die vrije keuze niet goed. Ongezond. Te vrijblijvend. Alsof Rutte de last van autoriteit wil vermijden, waarvoor minimaal vier generaties zichzelf overgevoelig hebben gemaakt.

Losse banden

Tussen de woorden van Rutte door zie ik zowel het ongemak als het failliet van onze individualistische tijdgeest. Ik neem dat Rutte niet kwalijk. Want eerlijker: ik zie mijn eigen failliet. Mijn eigen egocentrisme. Mijn eigen gekoesterde mening, die ik bevestigd zie in andermans eigen gekoesterde mening. Op Twitter vallen de ook zelfbenoemde experts over elkaar heen in de analyses van de huidige crisis. Ik twitter mijn mening mee. En de oude Spreuk (Spreuken 3:5) om ‘op je eigen inzicht niet te vertrouwen’ laat ook ik gemakkelijk over aan de dominee die er op zondag een mooie preek over kan houden, waarop ik ja en amen knik of zing.

David Brooks schrijft: ‘In een cultuur van “Ik ben vrij om mezelf te zijn” worden individuen eenzaam en hebben ze geen hechte maar losse banden. De gemeenschap verzwakt, verbindingen lossen op en de eenzaamheid verspreidt zich. Deze situatie maakt het lastig om goed te zijn – om de diepe menselijke verlangens naar liefde en verbinding te bevredigen. Het is moeilijk voor mensen van alle leeftijden, maar vooral voor jonge volwassenen. Ze worden neergezet op een wereld die ongestructureerd en onzeker is, met weinig autoriteiten of vangrails, behalve die welke ze worden geacht zelf op te bouwen. Het wordt fabelachtig lastig om jezelf in het leven te storten.

(Nog niet eens zo) vergezicht

We zien dat de coronacrisis ons met elkaar verbindt en er dwars door deze ziekte heen morele gezondheid ontstaat. We klappen. We maken t-shirts met rode harten erop. We ontwikkelen initiatieven. We bieden gratis coronacoaching aan. We ondersteunen voedselbanken. We naaien zelf mondmaskers. We zien de luchtkwaliteit opklaren. We beeldbellen met onze (groot)ouders en voelen ons terugvallen op de basis van ons leven: geloof in elkaar en hoop op een betere toekomst.

David Brooks heeft het over twee bergen. De eerste berg is de berg van (de ontwikkeling en bevrediging van) ons ego. De tweede berg heeft de eerste berg verwerkt en richt onze aandacht op de beklimming van de top van de tweede berg: onbaatzuchtige liefde voor elkaar zoals voor onszelf.

post-coronacrisis-generatie

We hebben die berg zelf of (hyper)individualistisch te beklimmen. Maar gelukkig is de mens die ontdekt dat in de omarming van de relatie met de ander, de ontwikkeling en de bevrijding en de kwetsbaarheid van het eigen ego meekomt.

Ik droom van een post-coronacrisis-generatie. Ik droom van een generatie die door deze crisis heen de zin heeft ontdekt van de oude woorden om God en elkaar als onszelf lief te hebben.

Als hyperindividualist zeg ik: de bal ligt bij mij – de eerste berg. Maar ik weet: ik heb de ander nodig – de tweede berg. Ik heb de woorden van de messias van Israël serieus te nemen ‘Doe alle moeite om door de smalle deur naar binnen te gaan, want velen, zeg ik jullie, zullen proberen naar binnen te gaan, maar er niet in slagen.’ 

Bekijk hier onze uitzending over kerken tijdens de coronacrisis

En lees hier meer over David Heek