Corona... yeah right?

Column

‘Het coronavirus houdt ons land in de greep,’ zo opende minister-president Mark Rutte afgelopen maandag een zeldzame TV-toespraak gericht aan alle Nederlanders. Hij deed een oproep om ons bewust te maken van de complexe opgave waar we voor staan. Een opgave die we samen te boven kunnen komen als we het gezamenlijke belang boven ons eigen belang stellen. De uitbraak van het coronavirus houdt mij in de greep.

Corona... yeah right?

Niet eerder in mijn leven voelde ik zo sterk een beroep van de regering op haar bevolking om je gedrag aan te passen. Het roept veel vragen bij me op. Is het virus echt zo hevig? Hoe lang gaat dit duren? Wanneer kan ik weer naar mijn werk? Mag ik nog vrienden en familie bezoeken? Het zijn vragen waar de overheid nog geen pasklaar antwoord op heeft… 

Complotten

In die stilte ontstaat ruimte voor speculatie en doemen complottheorieën op rond het coronavirus. Op sociale media lees je de meest uiteenlopende verklaringen voor de uitbraak. Het zou een biologisch wapen zijn, ontwikkeld in een laboratorium in Wuhan. Een virus dat Rusland naar China heeft gebracht om westerse aandelenkoersen te ontregelen. Een virus dat door bootvluchtelingen naar het Europese vasteland is gebracht en ga zo maar door. Dagelijks ontkrachten factcheckers vele verklaringen voor de uitbraak van het coronavirus. Als mens verlang je naar verklaringen waarom iets gaat zoals het gaat. Ook ik kan mij niet onttrekken aan een speurtocht naar antwoorden op vele prangende vragen.

“Ontwikkelingshulp”

In een donker scenario doet het coronavirus mij denken aan het boek dat James Ferguson in 1990 schreef over het machtsspel tussen politiek en ontwikkelingshulp: The Anti-Politics Machine: “Development,” Depoliticization and Bureaucratic Power in Lesotho. Ferguson beschrijft in zijn boek hoe internationale ontwikkelingsorganisaties jarenlang zonder enig resultaat hulp boden aan Lesotho en hoe die schijnbare hulp als instrument door de regering werd gebruikt om beslissingen te nemen op politiek gevoelige onderwerpen. Ontwikkelingshulp zo bleek, had namelijk van nature een zeer depolitiserende werking. En daar werd nuttig op ingespeeld.

Lesotho

Lesotho is een enclave in Zuid-Afrika met een kleine 2 miljoen inwoners. In 1966 verklaarde Lesotho zich onafhankelijk van de Britse bezetters. Vrij snel daarna kreeg het land ontwikkelingshulp aangeboden door overwegend westerse landen waaronder: de VS, het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland, Noorwegen, Zweden en Nederland. Vele internationale organisaties uit deze landen, waaronder de Wereldbank, waren bereid om Lesotho te helpen. Het viel Ferguson op dat zij allemaal een zogenaamd ontwikkelingsdiscours gebruikten. Dit betekent niets anders dan dat vertegenwoordigers van deze organisaties in hun rapporten benadrukten dat de economie van Lesotho primitief was. Het was een traditionele samenleving waar de bevolking net boven het bestaansminimum kon leven. ‘Een land dat zo onaangetast is voor moderne economische ontwikkeling heeft hulp nodig’, zo verklaarde de Wereldbank in haar rapportage. Vervolgens ontpopten er verschillende ontwikkelingsprojecten in Lesotho. Ferguson onderzocht het zogenaamde Thaba-Tseka Development Project onder leiding van de Wereldbank en kwam tot opzienbarende conclusies.

Het Thaba-Tseka landbouwproject

Het project was gericht op de herontwikkeling van weilanden in de heuvalachtige Thaba-Tseka regio 100 km ten oosten van de hoofdstad Maseru. Na herindeling van 32,800 hectare aan weilanden zou rundvee op een duurzame manier gezonder kunnen grazen. Daarbij werd de maïsteelt vervangen door meer winstgevende gewassen zoals tarwe. Om de voorgestelde doelen te realiseren waren er zogenoemde ‘neveneffecten’ vereist. De infrastructuur tussen hoofdstad Maseru en de regio werd vervangen zodat Thaba-Tseka onder alle omstandigheden kon worden bereikt. Ook werd er een regionaal centrum opgericht om de doorontwikkeling van de heuvelachtige regio mogelijk te maken. Kantoren, distributiecentra, trainingsfaciliteiten voor boeren etc., kwamen naar de regio voor het grootschalige landbouwproject. Ferguson constateerde echter dat de grote investering van de Wereldbank nauwelijks effect had op het landbouwproject. Alleen de zeer kostbare weg en het regionale centrum werden aangelegd. De schrijver concludeert in zijn boek dat ontwikkelingshulp in Lesotho door de regering werd gebruikt als middel om haar machtspositie in de regio te verstevigen. In de Thaba-Tseka regio waren rebellerende groepen actief waar de regering geen grip op kreeg. Onder het mom van ‘ontwikkelingshulp’ en ‘armoedebestrijding’, gebruikte de regering politiek ongevoelige woorden om geheel andere politieke doelen na te streven namelijk; macht over de Thaba-Tseka regio. Ferguson gaf het instrumentele gebruik van ontwikkelingshulp voor andere strategische doeleinden een naam: the anti-politics machine.

Doelbewust of niet?

Om in de voetsporen te treden van alle complotdenkers over de uitbraak van het coronavirus zou je aan de theorie van Ferguson kunnen denken. Iedereen is eensgezind dat de verspreiding van het virus moet stoppen en de Nederlandse regering mag vergaande maatregelen nemen om dit doel te bereiken. Maar welke maatregelen worden hiervoor genomen en wat betekenen ze voor mij op korte en langere termijn? Laat ik vooropstellen dat ik een groot vertrouwen heb in de Nederlandse regering en dat ik op geen enkele manier geloof in de vele complotten die over de verspreiding van het virus rondgaan, maar ik ben wel benieuwd hoe de bestrijding van het virus onze levens zal gaan raken en op welke terreinen het overheidsingrijpen nu doelbewust of onbedoeld zal gaan hebben. De internationale handel komt door grenssluitingen in Europa tot stilstand en tegelijkertijd vervalt hiermee onze humanitaire plicht om vluchtelingen uit oorlogsgebieden op te vangen. Of kijk naar de oproep van de Nederlandse regering om thuis te werken als dat mogelijk is. Hierdoor kunnen collega’s tijdens videogesprekken controleren of ik me werkelijk aan het dringende overheidsadvies heb gehouden. Het ingrijpen van de overheid heeft hierdoor onopzettelijk invloed op onze privacy. In beide gevallen lijken dit voorbeelden van onvermijdelijke neveneffecten, maar wat nu als de regering het coronavirus gaat gebruiken als middel om andere politiek gevoelige doelen na te streven zoals de regering van Lesotho heeft gedaan onder het mom van ‘ontwikkelingshulp’. Ik geloof dat het in Nederland wel goed zit, maar je weet het nooit zeker. We zullen het moeten afwachten. In de tussentijd heb ik wel een suggestie voor je. Lees James Ferguson: The Anti-Politics Machine: “Development,” Depoliticization and Bureaucratic Power in Lesotho.