Het lot en leed van klokkenluiders

Explainer

‘De meeste mensen zwijgen, een enkeling stelt een daad’. Deze tekst staat op een monument bij de John Frostbrug in Arnhem. Geschreven in de tegenwoordige tijd en verwijst daarmee niet alleen naar het verzet in de Tweede Wereldoorlog, maar ook naar elke daad van verzet nu en in de toekomst. Klokkenluiders stellen een daad, maar betalen hier doorgaans een hoge prijs voor.

Het lot en leed van klokkenluiders

Roelie Post werkte als ambtenaar bij de Europese Commissie en ontdekte grootschalige adoptiefraude waarbij Roemeense kinderen voor veel geld werden verkocht aan het buitenland. Roelie slaagde erin een wet door te voeren die adoptie vanuit Roemenië verbood, maar trad uiteindelijk naar buiten als klokkenluider toen de Europese Commissie om ondoorgrondelijke redenen deze wet weer ongedaan maakte. Haar leven veranderde daarna ingrijpend.

Klokkenluiders zoals Roelie Post zijn van onschatbare waarde voor de samenleving. Ze kaarten misstanden aan in – vaak – invloedrijke organisaties. Door fraude of een misstand naar buiten te brengen, dienen klokkenluiders vaak een belangrijk algemeen belang. Maar klokkenluider zijn is risicovol. Al te vaak neemt het leven van een klokkenluider een dramatische wending nadat hij of zij de klok heeft geluid: intimidatie, baanverlies, sociale uitsluiting en juridische vervolging.

Psychische problemen

Peter van der Velden is voormalig hoogleraar Victimologie aan de universiteit van Tilburg en heeft onderzoek gedaan onder klokkenluiders. Velen van hen hebben na het luiden van de klok last gekregen van psychische problemen. Ze kampen met zeer ernstige slaapproblemen, angst, eenzaamheid of depressieve gevoelens. Ook op sociaal vlak krijgen klokkenluiders grote klappen te verwerken. De relatie met collega’s komt onder druk te staan. Onbegrip als partners onderling, in de familie of bij vrienden. 

Daarnaast hebben veel klokkenluiders te maken met financiële problemen als ze hun baan verliezen en geen inkomen meer hebben. De kans is groot dat klokkenluiders terecht komen in een rechtszaak waarbij ze hun advocaat uit eigen zak moeten betalen. Een beetje advocaat kost al gauw 250 euro per uur, dat is voor de meesten niet vol te houden. Daarnaast zijn geldzorgen ook een aanleiding voor psychische klachten. Het is een vicieuze cirkel. Volgens Van der Velden zijn de psychische klachten van klokkenluiders gelijk aan die van arbeidsongeschikten, kankerpatiënten en slachtoffers van rampen. 

Hulp voor klokkenluiders

In 2016 is de wet Huis van Klokkenluiders ingesteld. Deze wet heeft als doel dat er onderzoek wordt gedaan naar de misstand en dat de melder van een misstand beter wordt beschermd. Sinds die wet is een werkgever van een klokkenluider onder meer verplicht mee te werken aan het onderzoek naar de vermeende misstand, maar in de praktijk blijkt dit weerbarstig. Dus is er voor klokkenluiders feitelijk nog weinig veranderd. 

Ook is het Huis voor Klokkenluiders in Utrecht opgericht met als doel melders advies en steun te geven.  Maar vorig jaar verscheen in de pers dat de organisatie, die jaarlijks miljoenen euro’s kost, nog geen enkele zaak had opgelost. Er werd geschreven over de bestuurlijke chaos bij het Huis, waar verschillende bestuurders zijn opgestapt. De instantie zegt bezig te zijn met grote verbeteringen en de eerste successen te hebben geboekt. Maar het wantrouwen onder veel melders en klokkenluiders is groot. 

Naast het Huis voor de Klokkenluider bestaat ook de Stichting Expertgroep Klokkenluiders. In tegenstelling tot een organisatie als het Huis voor Klokkenluiders dat door de overheid wordt gefinancierd, bekostigt de Expertgroep haar activiteiten uit eigen portemonnee. Ook de Expertgroep Klokkenluiders heeft als doel de klokkenluiders bij te staan in hun proces en de misstand te onderzoeken. Doordat meerdere oud-klokkenluiders bij deze groep betrokken zijn, kunnen nieuwe klokkenluiders daar steun vinden.  Maar de stichting kan lang niet iedereen helpen en heeft bijvoorbeeld geen geld om een klokkenluider financieel te ondersteunen.

Bescherming klokkenluiders

Klokkenluiders staan er dus vaak alleen voor. Niet alleen psychisch, maar ook juridisch krijgen klokkenluiders weinig bijstand. Klokkenluider van het Ministerie van Defensie, Victor van Wulfen, voert rechtszaken zonder advocaat. Hoewel het de voormalig luchtmachtpiloot is gelukt twee tuchtzaken te winnen, noemt hij dat een uitzondering: “Klokkenluiders zoals ik hebben geld nodig om goede advocaten te kunnen betalen. Als je vecht tegen invloedrijke organisaties als het Ministerie van Defensie, dan heb je een goede en vaak ook dure advocaat nodig. Anders red je het niet. Het is dat ik al mijn tijd en energie in deze zaak stop en dat mijn vriendin zorgt voor een inkomen voor ons beiden, anders had ik dit nooit kunnen doen.” 

Klokkenluiders zijn dus onmisbaar in de samenleving. Hoe kunnen ze goed beschermd worden? Is dat überhaupt mogelijk? Wat kan en moet de overheid doen? En wat is de verantwoordelijkheid van werkgevers, collega’s, familie, vrienden en de meerderheid die zwijgt? In de uitzending van NieuwLicht doen klokkenluiders Victor van Wulfen en Roelie Post hun aangrijpende verhaal. Ook het Huis van de Klokkenluiders en de Expertgroep Klokkenluiders komen aan bod. Onderzoeker Peter van der Velden gaat in op de ernstige psychische klachten. De uitzending over klokkenluiders is op dinsdag 17 maart rond 22.35 uur te zien op NPO2.