Waarom er ook hufterig gedrag is in coronatijd

Tijdens de coronacrisis leer je de mens echt kennen. De naïevelingen, de hypocrieten, de egoïsten, de complotdenkers, de helpers en ga zo maar door. Ineens worden ze allemaal zichtbaar. Hoewel er overal in het land hartverwarmende initiatieven ontstaan, haalt deze crisis bij sommige mensen ook het slechtste in hen naar boven. Hoe kan dat?

Waarom er ook hufterig gedrag is in coronatijd

Het zal je vast niet zijn ontgaan, maar Nederland stikt van de hamsteraars. Karren volgestouwd met afbakbroden, pasta, blikgroenten en andere houdbare producten verlaten de supermarkt. En dan het raadsel van de jacht op het toiletpapier nog daargelaten. Het resultaat is in ieder geval schrijnend: lege schappen, gesloten voedselbanken en zorgmedewerkers zonder fatsoenlijk eten.

Egoïsme

Gelukkig zijn de hamsterpraktijken inmiddels weer wat afgenomen, nu mensen beseffen dat supermarkten gewoon openblijven en er genoeg voorraad is (mits er dus niet gehamsterd wordt). Maar nu is er weer een ander probleem: er dreigt een tekort aan mondkapjes, desinfecterende middelen en ander beschermend materiaal. Waar aan de ene kant vrijwilligers massaal aan de slag gaan met mondkapjes produceren, wordt er aan de andere kant uit ziekenhuizen en andere zorginstellingen beschermend materiaal gestolen. Uit angst dat het echt op raakt, de mensen thuis nog een voorraad voor zichzelf hebben liggen. Ontzettend egoïstisch, want de gevolgen voor de gezondheidszorg zijn groot. Het ‘ieder voor zich’ principe houdt de mens hierbij in zijn greep. Waar komt dit gedrag vandaan? En hebben we dit zelf in de hand?

Angst

Angst speelt een belangrijke rol bij dit individualisme. Journalist en coach Colet van der Ven zegt dat er een onderscheid is tussen angst en vrees. “Vrees is heel concreet. Dat is bijvoorbeeld gericht op een messentrekker, een bosbrand waar je in de buurt bent of een valse hond. Angst gaat om een verbeelding van wat zou kunnen gebeuren. Alle angst is altijd verwarringsangst. Dat is in het geval van het coronavirus ook. Het virus is er natuurlijk, maar het is niet concreet in die zin dat niemand weet wat er wanneer gaat gebeuren. We hebben er geen vat op en dat veroorzaakt angst.”

Volgens van der Ven kan angst een positieve functie hebben. “Angst wordt vaak negatief betiteld, maar een leven zonder angst is onwenselijk en onmenselijk. Je ziet dat wanneer iemand te weinig of geen angst heeft, diegene extreem vlak is en dat is ook niet goed. Daardoor kan iemand zichzelf bijvoorbeeld niet in de toekomst plaatsen. Extreme angst is, net als te weinig angst, ook onwenselijk. Die zie je terug bij psychoses, depressies, schizofrenie, en fobieën. 

Maar wat daar tussenin zit, de gewone angst, biedt mogelijkheden. Het maakt je kwetsbaar, maar tegelijkertijd ook bewust. Je maakt weloverwogen keuzes en het laat je opnieuw nadenken. Dat zie je nu ook. De mens wordt door corona stilgezet en gaat opnieuw nadenken. Over het eigen leven en over bijvoorbeeld de planeet: hoe gaan we daar mee om? Bij zo’n crisis komt de drang naar zelfbehoud bij mensen sterk naar boven en dat zie je ook terug in de mensen die hamsteren”

Afname criminaliteit

Toch zie je volgens historicus en journalist Rutger Bregman dat rampen vooral het beste in de mens naar boven halen. In zijn boek ‘De meeste mensen deugen’ schrijft hij dat uit een onderzoek van het Disaster Research Centre blijkt dat sinds 1963 er na een ramp nooit sprake is van een vloedgolf aan egoïsme. In tegendeel: het aantal ernstige misdaden daalt meestal. In zijn boek staat het citaat van een van de onderzoekers van het Disaster Research Centre: ‘En hoewel er ook veel geplunderd wordt, het verbleekt altijd bij het wijdverbreide altruïsme dat leidt tot het gratis en massale geven en delen van goederen en diensten’.

Hoe lang houden we dit vol?

Het egoïsme levert vervelende omstandigheden op, maar waar het vandaan komt is wel verklaarbaar. Het is een natuurlijke reactie op de angst die de mensen grijpt. Ook dat hoort er dus bij in deze tijd van crisis. Maar gelukkig zijn er bovenal veel mooie initiatieven opgezet, die laten zien hoe deze crisis ook mensen verbindt. Zo lang het saamhorigheidsgevoel sterker is dan het individualisme, blijven de egoïsten in de minderheid. Maar hoe lang houdt de mens dat vol? En wat nou als het saamhorigheidsgevoel naar mate de tijdsduur afneemt?