Liever een held dan een schurk

Wat gebeurt er als je onterecht als vol-Joods en dus niet raszuiver geregistreerd staat bij het bevolkingsregister, daarom uit huis wordt gehaald door de politie, naar een vernietigingskamp wordt gestuurd en de man die hier verantwoordelijk voor was jaren later op een voetstuk wordt geplaatst? Het overkomt de nu 92-jarige Femma Fleijsman-Swaalep, schrijft Alfred Edelstein. Hij is eindredacteur Joodse Programmering bij de EO.

Liever een held dan een schurk

Femma met haar zoon Ron

 

Eigenlijk alles aan Femma Fleijsman is bijzonder. Ze heeft vier kinderen en een hele verzameling kleinkinderen en achterkleinkinderen. Ze kijkt het Journaal, krijgt vaak en graag visite, gaat om de week naar de kapper, is vrijwel altijd opgeruimd en vrolijk en volgt met interesse de laatste modetrends. Ze is 92 en in goede gezondheid, zowel lichamelijk als geestelijk. En dat terwijl ze er niet meer had mogen zijn. Althans, als die ene hooggeplaatste Duitser het in 1943 voor het zeggen had gehad. Een man die in Nederland veelal wordt gezien als een mensenredder en niet alleen bij ons, maar ook in Israël. In 1992 werd hem door herinneringscentrum Yad Vashem de onderscheiding Rechtvaardige onder de volkeren uitgereikt. Postuum weliswaar, want Hans Calmeyer, om hem gaat het, blies in 1972 de laatste adem uit.

De lijst van Calmeyer

“In 1941 werd Calmeyer benoemd tot hoofd van de Abteilung (afdeling) Innere Verwaltung in bezet Nederland, waar Joden zich sinds januari 1941 moesten laten registreren. Het bleek mogelijk verzoekschriften vanwege twijfel aan joodse afstamming in te dienen bij Calmeyers bureau. Hij was belast met de behandeling van deze verzoeken om herziening van de registratie als Jood. Vooral na het begin van de deportaties werden steeds meer aanvragen ingediend, vergezeld van veelal gefingeerde bewijsstukken, om de registratie als 'voljood' te veranderen in niet-jood, 'halfjood' of 'kwartjood'. Daarmee ontstond de zogenaamde Calmeyer-lijst. Hij was vaak bereid bij twijfel aan de afstamming een vrijstelling te verlenen.” 

Zo omschrijft Wikipedia de man van de ariseringen. Een witte raaf onder de Duitse bezetters. En het was bij deze goede Duitser dat Albertus Reijgwart in 1943 voor zijn halfjoodse dochter Femma een aanvraag tot vrijstelling van deportatie indiende. De naam Calmeyer had onder de Joodse bevolking in die dagen immers een magische klank omdat hij bedreigde Joden op zijn veilige lijst kon zetten. Bijkomende factor in het geval van Femma was dat moeder Anna getrouwd was geweest met de Joodse Salomon Swaalep maar dit huwelijk was al meer dan 17 jaar voorbij, al was het niet officieel ontbonden. Maar met een notariële verklaring, met pasfoto’s die de gelijkenis tussen Femma en haar vader Albertus konden aantonen en met verklaringen van bereidwillige buren die de relatie tussen Anna en Albertus als bestendig omschreven en Femma als het echte kind van beiden, zou het vast in orde komen. Maar wat bleek? Calmeyer was onvermurwbaar, Femma mocht niet op zijn genade rekenen en gold als voljoods. Gevolg: twee mannen in leren jassen aan de deur, een verblijf in Westerbork en door naar het concentratiekamp Bergen-Belsen bij Hannover.

De dood hijgend in haar nek

Ook een tweede verzoek haalde niets uit, een bezoek van vader Albertus aan Calmeyer inclusief nieuwe foto’s van vader Albertus en dochter, het mocht allemaal niet baten. Calmeyer liet een bizar kunstje zien. Zoals hij er prat op ging van Joden ariërs te maken beheerste hij deze vaardigheid ook omgekeerd: hij bestempelde de katholieke Albertus tot een Jood met alle gevaren voor de man van dien. Gevolg voor Femma was dat ze van het relatief minder strenge Bergen-Belsen werd overgebracht naar Auschwitz.

Wat volgde is een lang spoor van ellende en verdriet: angst, honger, pijn, eenzaamheid, dag in dag uit met de dood hijgend in haar nek. Maar Femma’s geest was sterker en ze overleefde, net op tijd werd ze bevrijd door de soldaten van het Rode Leger.

De mens ziet liever een held dan een schurk en deze eigenschap gaat ook niet voorbij aan de grootste geesten die dit land heeft voortgebracht. Het was de grote historicus prof. Dr. Lou de Jong, ook wel het geweten van Nederland, die Calmeyer omschreef als een held en zich met succes inzette om hem door Yad Vashem onderscheiden te krijgen. In navolging van Yad Vashem wordt momenteel in Calmeyers geboorteplaats Osnabrück een vredesmuseum, een Friedenslabor, gerealiseerd dat de naam van de Duitse jurist zal dragen.

Protest

Femma’s tijd zal het nog wel duren, al laat het haar niet onverschillig, maar ze wil zich er na alles wat er in haar leven is gebeurd niet meer boos over maken. Haar kinderen wel, die vinden dit onrecht volstrekt onacceptabel. Kortgeleden hield een aantal van hen in Osnabrück een protestactie: Keine Ehre für Calmeyer! Of het iets zal uithalen? Niemand die het weet, de stad Osnabrück die weinig reden tot trots heeft op de periode 40-45, is vastbesloten het museum te realiseren. Voor de oude vredesstad in Niedersaksen is er maar één advies, volgens het eeuwenoude Joodse boek San Hedrin: wie een leven vernietigt, vernietigt de hele wereld.

Morgenavond, 4 mei, is er om 22:15 uur op NPO2 een documentaire te zien over het leven van Femma: 'Het raadsel van Femma, prooi van een mensenredder'. Ook verschijnt er een gelijknamig boek, geschreven door Els van Diggele.